Winterslaap bij landschildpadden: hoe bereid je ze voor op de winter?

Wanneer de herfst nadert, verandert er geleidelijk iets in het buitenverblijf. Uw schildpad geniet nog van een paar zonnestralen, knabbelt aan de planten om zich heen en trekt zich daarna weer terug in haar schuilplaats. Ze komt steeds korter naar buiten, beweegt zich minder vaak en haar eetlust neemt geleidelijk af.

Wanneer u dit verschijnsel voor het eerst waarneemt, kan het behoorlijk verwarrend zijn. Moet u uw schildpad blijven voeren? Is ze gewoon minder actief door de kou? Is ze zich al aan het voorbereiden op haar winterslaap? Bij de hermannsschildpad en andere soorten die een winterslaap houden, maken deze veranderingen echter deel uit van een natuurlijke fase in hun jaarlijkse cyclus.

Maar wat gebeurt er nu eigenlijk? En vooral, welke voorbereidingen zijn nodig om uw schildpad te helpen de winter onder goede omstandigheden door te komen?

Wanneer de temperaturen dalen, vertraagt het hele lichaam

De lichaamstemperatuur van een schildpad is afhankelijk van de temperatuur van haar omgeving. Met de komst van koelere dagen begint haar stofwisseling dan ook op natuurlijke wijze te vertragen.

Ze beweegt minder, haar spijsvertering vertraagt en ze neemt geleidelijk minder voedsel op. Dankzij de winterslaap kan ze vervolgens de koude periode doorkomen door haar energieverbruik te beperken en haar reserves aan te spreken.

Het is echter belangrijk om niet te generaliseren: niet alle landschildpadden volgen hetzelfde ritme.

Voordat u de winter voorbereidt, is het daarom essentieel om precies te weten welke schildpadsoort u heeft en wat haar behoeften zijn. De omstandigheden die geschikt zijn voor een hermannsschildpad kunnen niet automatisch op alle andere schildpadden worden toegepast.

En jonge schildpadden? Ook zij houden een winterslaap

Het kan verleidelijk zijn om een zeer jonge schildpad tijdens haar eerste winter actief te houden, simpelweg omdat ze nog klein en kwetsbaar lijkt.

Bij de hermannsschildpad maakt de winterslaap echter al vanaf het eerste levensjaar deel uit van de natuurlijke cyclus. In de natuur maken ook jonge schildpadden deze rustperiode door.

Hun kleine formaat is op zichzelf dus geen reden om hen van een winterslaap te weerhouden. Hun gezondheidstoestand en de omstandigheden waarin deze rustperiode plaatsvindt, vereisen echter bijzondere aandacht.

Een dierenarts die gespecialiseerd is in bijzondere dieren en ervaring heeft met reptielen kan beoordelen of ze geschikt zijn om een winterslaap te houden en advies geven over de juiste voorbereiding. Een jonge schildpad die verzwakt of ziek is, mag niet zonder dit advies aan haar winterslaap beginnen.

Geen vaste datum: de schildpad bepaalt zelf het ritme

De winterslaap begint niet simpelweg omdat er een bepaalde datum op de kalender staat.

De dagen worden korter, de temperaturen dalen en de schildpad past haar gedrag geleidelijk aan. Ze komt minder vaak naar buiten, blijft langer in haar schuilplaats en stopt uiteindelijk met eten. Deze voorbereiding begint in werkelijkheid al ruim vóór de herfst.

Een verblijf met voldoende begroeiing stelt haar in staat om tijdens haar actieve periode te grazen van wilde planten die geschikt zijn voor haar behoeften, zoals paardenbloemen, kaasjeskruid of wilde cichorei... Deze begroeiing moet gevarieerd zijn, correct geïdentificeerd en vrij van chemische behandelingen.

Wanneer de winterslaap nadert, heeft het dus geen zin om uw schildpad extra te laten eten «om reserves op te bouwen». Haar voorbereiding hangt vooral af van de goede omstandigheden waarvan ze gedurende haar hele actieve periode heeft kunnen profiteren.

Voor de winterslaap: een controle van haar gezondheid

Een schildpad die in de herfst minder actief wordt, vertoont normaal seizoensgebonden gedrag. Toch mag het seizoen niet automatisch als verklaring dienen voor elke gedragsverandering.

Een gezondheidscontrole bij een dierenarts die gespecialiseerd is in bijzondere dieren maakt het mogelijk om haar gezondheidstoestand en geschiktheid voor de winterslaap te beoordelen. Het is verstandig om deze controle ruim op tijd te plannen: als er een probleem wordt vastgesteld, is er nog voldoende tijd om dit vóór de rustperiode te behandelen.

Ook het wegen van de schildpad levert een nuttig referentiepunt op.

Het gewicht vervangt echter niet de observatie van het dier of een veterinair onderzoek. Neusuitvloeiing, abnormaal gesloten ogen of gewichtsverlies zijn signalen die bijzondere aandacht verdienen.

Om buiten een winterslaap te houden, moet ze zich kunnen ingraven

Een schuilhuisje gevuld met bladeren dat simpelweg op een harde ondergrond staat, biedt de schildpad niet de mogelijkheid om zich in te graven zoals ze dat van nature in de aarde zou doen.

Voor een natuurlijke winterslaap is het daarom noodzakelijk om haar een bodem te bieden waarin ze zich kan ingraven.

Een overwinteringskuil kan worden voorbereid door de grond tot een diepte van ongeveer 50 tot 60 cm los te maken. Dit betekent niet dat uw schildpad zich noodzakelijkerwijs 60 cm diep zal ingraven! Deze diepte zorgt er simpelweg voor dat er voldoende losse aarde beschikbaar is, zodat ze zelf kan bepalen hoe diep ze zich ingraaft.

Bij de aanleg moet uiteraard rekening worden gehouden met de eigenschappen van de bodem en het plaatselijke klimaat.

De keuze van de locatie is bijzonder belangrijk. De plek moet goed gedraineerd zijn en zich op voldoende afstand bevinden van plaatsen waar water zich gemakkelijk ophoopt. Bij hevige regenval mag de overwinteringskuil absoluut niet veranderen in een kuil waarin water blijft staan. Een schuilplaats boven de kuil helpt om de zone te beschermen tegen overmatige neerslag.

Het is bovendien verstandig om vooruit te plannen: deze voorziening moet worden aangelegd voordat de schildpad haar overwinteringsplek heeft gekozen. Zodra ze in winterslaap is, is het juist de bedoeling om de aarde rondom haar niet meer te verstoren.

Afgevallen bladeren voor extra bescherming

Zodra de schildpad zich heeft ingegraven, kunnen afgevallen bladeren extra bescherming bieden aan de overwinteringsplek. Niet alle bladeren vergaan echter op dezelfde manier. Sommige verteren snel en kunnen uiteindelijk een compacte laag vormen.

Eikenbladeren hebben het voordeel dat ze relatief langzaam verteren. Ze vormen daarom een interessante keuze.

Zodra de schildpad zich heeft ingegraven, kan er een laag goed gedroogde eikenbladeren boven op de aarde worden aangebracht. Deze helpt temperatuurschommelingen te beperken en biedt extra bescherming.

De bladeren vormen echter een aanvulling op het ingraven: ze vervangen het niet. De schuilplaats moet de bladeren ook beschermen tegen hevige regenval en bij langdurige vorst biedt deze laag op zichzelf geen garantie op voldoende bescherming.

Een gevaar waar niet altijd aan wordt gedacht: knaagdieren

Tijdens haar winterslaap is de schildpad versuft en bijzonder kwetsbaar. Ze kan onder andere worden blootgesteld aan aanvallen van knaagdieren.

Bij de aanleg van de overwinteringskuil kan daarom stevig, fijnmazig metaalgaas worden aangebracht om de toegang voor knaagdieren te beperken, terwijl de schildpad zich nog steeds op natuurlijke wijze kan ingraven.

Zelfs bij een zorgvuldig beschermde overwinteringsplek kan het risico echter niet volledig worden uitgesloten. Het blijft daarom noodzakelijk om de schuilplaats gedurende de winter regelmatig te controleren.

Controleren, ja. Verstoren, nee.

Een schildpad die zich voor de winter heeft ingegraven, hoeft niet te worden opgegraven om te controleren of alles goed gaat. De controle moet zich vooral richten op wat er om haar heen gebeurt.

Controleer na hevige regenval of er zich geen water ophoopt in de overwinteringszone. Zorg er tijdens een koudegolf voor dat de beschermende voorzieningen nog goed op hun plaats zitten. Sporen van dieren of beschadigingen aan de schuilplaats kunnen ook wijzen op de aanwezigheid van knaagdieren.

Het doel is om haar omgeving in de gaten te houden zonder de aarde te verplaatsen of haar rust te verstoren.

Natuurlijk zijn er situaties waarin ingrijpen noodzakelijk is. Als de overwinteringsplek bijvoorbeeld door een overstroming wordt bedreigd, moet het dier in veiligheid worden gebracht en moet advies worden ingewonnen bij een dierenarts die gespecialiseerd is in bijzondere dieren.

En als de schildpad in een overwinteringsbak moet overwinteren?

Sommige situaties maken het moeilijk om een natuurlijke winterslaap in het buitenverblijf te handhaven. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer er tijdens de winter een verhuizing gepland staat.

Een overwinteringsbak kan dan een rustplaats bieden die onafhankelijk is van het buitenverblijf. Ook in dit geval is het echter beter om alles voor te bereiden voordat de schildpad diep in haar winterslaap is. Het belangrijkste is dat een schildpad die nog wakker en actief is, niet in de overwinteringsbak wordt geplaatst. De overplaatsing vindt plaats wanneer ze aan haar winterslaap is begonnen.

Een stevige en voldoende diepe bak wordt gevuld met losse, onbehandelde tuinaarde. De schildpad wordt voorzichtig op het oppervlak geplaatst: ze mag niet met de hand worden ingegraven. Ze moet zich op natuurlijke wijze in de aarde kunnen ingraven. Zodra ze zich heeft ingegraven, wordt er een laag goed gedroogde eikenbladeren bovenop gelegd. De bak moet goed geventileerd blijven en de openingen moeten worden beschermd met fijnmazig metaalgaas om de toegang voor knaagdieren te beperken.

Vervolgens wordt de bak op een rustige, donkere en vorstvrije plaats gezet, waar de temperatuur stabiel blijft rond 5 °C. Er moet op worden gelet dat de temperatuur onder 7 °C blijft om te voorkomen dat de schildpad tijdens haar winterslaap opnieuw actief wordt. Een ander belangrijk aandachtspunt is de vochtigheid van de aarde.

Zonder de schildpad op te graven, moet regelmatig worden gecontroleerd of het substraat niet volledig uitdroogt, maar ook niet doorweekt raakt. Indien nodig kan de aarde licht worden bevochtigd om uitdroging te voorkomen. Tot slot moeten het moment van overplaatsing en de transportomstandigheden worden voorbereid in overleg met een dierenarts die gespecialiseerd is in bijzondere dieren, waarbij schokken en temperatuurveranderingen zoveel mogelijk worden beperkt.

Terwijl ze slaapt, kan het verblijf al worden voorbereid op haar ontwaken

Gedurende enkele weken lijkt het buitenverblijf plotseling erg leeg. Toch kan deze periode goed worden benut om het volgende seizoen voor te bereiden.

Zonder de plek aan te raken waar uw schildpad haar winterslaap houdt, kunt u andere delen van haar verblijf verbeteren, een uitbreiding overwegen, de omheining controleren, nieuwe schuilplaatsen creëren of nieuwe planten aanbrengen die geschikt zijn voor haar voeding.

De werkzaamheden moeten eenvoudigweg op voldoende afstand van de rustplaats worden uitgevoerd om haar winterslaap niet te verstoren.

Wanneer de eerste gunstige dagen terugkeren en uw schildpad geleidelijk haar verblijf weer begint te verkennen, zal alles al klaar zijn om haar te verwelkomen. En misschien ontdekt ze wel een paar nieuwe planten… om vooral lekker van te grazen.